Zakładasz spółkę z o.o. z drugim wspólnikiem. Macie umowę spółki, ustalony podział udziałów i zarząd. Czy potrzebna jest jeszcze umowa wspólników?
Nie zawsze. Jednak sama umowa spółki często nie wystarcza, aby odpowiedzieć na pytania, które pojawiają się później, na przykład co stanie się, gdy jeden wspólnik zechce odejść, sprzedać udziały konkurencji, przestanie pracować dla spółki albo pojawi się inwestor zainteresowany zakupem całej firmy.
Właśnie takie sytuacje reguluje umowa wspólników.
Umowa spółki a umowa wspólników, jaka jest różnica?
Umowa spółki z o.o. jest podstawowym dokumentem korporacyjnym. Określa między innymi firmę i siedzibę spółki, przedmiot działalności, kapitał zakładowy oraz udziały poszczególnych wspólników. Co do zasady zawiera się ją w formie aktu notarialnego, choć spółkę można również założyć przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie S24.
Umowa wspólników (ang. shareholders’ agreement) jest odrębną umową cywilnoprawną. Jej podstawą jest zasada swobody umów, ponieważ wspólnicy mogą ustalić wzajemne prawa i obowiązki, o ile nie naruszają ustawy, natury stosunku prawnego ani zasad współżycia społecznego.
W praktyce różnica pomiędzy nimi jest prosta, gdyż umowa spółki określa zasady funkcjonowania spółki, a umowa wspólników określa przede wszystkim zasady współpracy pomiędzy wspólnikami.
Co warto uregulować w umowie wspólników?
Nie istnieje zamknięta lista postanowień zastrzeżonych wyłącznie dla umowy wspólników. Część rozwiązań można wprowadzić również do umowy spółki. Umowa wspólników daje jednak większą elastyczność i pozwala szczegółowo opisać biznesowe zasady współpracy.
Vesting
Vesting jest szczególnie przydatny w startupach i spółkach, w których wspólnik otrzymuje znaczący pakiet udziałów w zamian za przyszłe zaangażowanie.
Można na przykład ustalić, że wspólnik zachowa wszystkie udziały dopiero po czterech latach pracy dla spółki. Jeżeli odejdzie po roku, pozostałe udziały będą mogły zostać od niego odkupione.
Taki mechanizm często łączy się z klauzulami good leaver / bad leaver.
Trzeba jednak pamiętać, że samo zapisanie mechanizmu w umowie wspólników nie znosi wymogów dotyczących zbycia udziałów. Czynność ta w spółce z o.o. co do zasady wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.
Prawo pierwszeństwa lub pierwokupu
Wspólnicy mogą ustalić, że zanim jeden z nich sprzeda udziały osobie trzeciej, pozostali otrzymają możliwość ich nabycia.
Takie rozwiązanie może chronić przed sytuacją, w której nagle wspólnikiem zostaje konkurent albo osoba, z którą pozostali wspólnicy nie chcą prowadzić biznesu.
Ograniczenia dotyczące zbywania udziałów można przewidzieć również w samej umowie spółki. Kodeks spółek handlowych wprost dopuszcza uzależnienie zbycia udziałów od zgody spółki albo ograniczenie go w inny sposób.
Zatem przy projektowaniu prawa pierwszeństwa lub pierwokupu trzeba zdecydować, które elementy powinny znaleźć się w umowie wspólników, a które również w umowie spółki.
Drag along i tag along
Drag along pozwala większościowemu wspólnikowi zobowiązać pozostałych do sprzedaży udziałów, gdy inwestor chce kupić 100% spółki.
Tag along działa w drugą stronę, gdyż chroni wspólnika mniejszościowego. Jeżeli większościowy wspólnik sprzedaje swoje udziały, mniejszościowy może zażądać, aby kupujący nabył również jego udziały na uzgodnionych zasadach.
Bez takich postanowień transakcja sprzedaży spółki może zostać zablokowana albo wspólnik mniejszościowy może pozostać w spółce z nowym właścicielem, którego sam nie wybierał.
Zakaz konkurencji
Umowa wspólników może też określać, czy wspólnicy mogą prowadzić konkurencyjną działalność, inwestować w konkurencyjne podmioty albo pozyskiwać klientów i pracowników spółki.
Ma to szczególne znaczenie, gdy wspólnik nie jest członkiem zarządu. Kodeks spółek handlowych przewiduje bowiem ustawowy zakaz działalności konkurencyjnej dla członków zarządu, ale samo posiadanie udziałów w spółce z o.o. nie tworzy analogicznego zakazu dla każdego wspólnika.
W umowie wspólników można dodatkowo określić czas obowiązywania zakazu oraz konsekwencje jego naruszenia, na przykład karę umowną.
Co się dzieje, gdy umowy wspólników nie ma?
Spółka może prawidłowo funkcjonować bez umowy wspólników. Nie jest ona dokumentem wymaganym do założenia spółki z o.o. Problem pojawia się zwykle dopiero wtedy, gdy interesy wspólników zaczynają się rozchodzić.
Jeżeli wcześniej nie ustalono zasad, może się okazać, że:
- wspólnik może wycofać się z aktywnego prowadzenia firmy, ale nadal zachować udziały,
- nie ma ustalonej procedury wyjścia ze spółki,
- wspólnicy nie wiedzą, jak rozwiązać trwały konflikt lub pat decyzyjny,
- sprzedaż całej spółki inwestorowi blokuje jeden ze wspólników,
- nie ma jasnych zasad prowadzenia działalności konkurencyjnej,
- nie ustalono, co dzieje się z udziałami wspólnika, który przestaje pracować dla spółki.
Wtedy pozostają przede wszystkim przepisy Kodeksu spółek handlowych i postanowienia umowy spółki. Mogą one nie odpowiadać temu, co wspólnicy zakładali na początku współpracy.
Czy umowa wspólników wiąże spółkę?
To jedna z najważniejszych różnic.
Jeżeli umowę wspólników podpisują wyłącznie wspólnicy, co do zasady wiąże ona właśnie ich, a nie samą spółkę.
Jeżeli więc jeden wspólnik naruszy uzgodnione zasady głosowania albo sprzedaży udziałów, drugiemu mogą przysługiwać roszczenia wynikające z umowy, ale samo naruszenie umowy wspólników nie zastępuje skutków przewidzianych w Kodeksie spółek handlowych i umowie spółki.
Dlatego postanowienia, które mają wywoływać skutki na poziomie korporacyjnym, w szczególności dotyczące zbywania udziałów czy zasad działania organów, często wymagają odpowiedniego odzwierciedlenia również w umowie spółki.
Dobrze przygotowany układ nie polega więc na wyborze - umowa spółki albo umowa wspólników. Oba dokumenty powinny być ze sobą spójne.
W jakiej formie zawiera się umowę wspólników?
Przepisy nie przewidują jednej szczególnej formy dla całej umowy wspólników. W praktyce powinna zostać zawarta co najmniej na piśmie.
Jeżeli jednak zawiera mechanizmy dotyczące sprzedaży udziałów, pełnomocnictw albo innych czynności wymagających szczególnej formy, trzeba przeanalizować również wymogi dotyczące tych konkretnych postanowień. Sam zapis w zwykłej umowie pisemnej nie zawsze wystarczy do osiągnięcia zamierzonego skutku.
Jak zatrudnić wspólnika w spółce z o.o.?
Fakt bycia wspólnikiem nie wyklucza zatrudnienia w spółce. Wspólnik może wykonywać na jej rzecz pracę na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej, jeżeli rzeczywisty sposób wykonywania obowiązków odpowiada wybranej podstawie zatrudnienia.
Źródłem problemów może być jednak zatrudnienie jedynego albo niemal jedynego wspólnika. ZUS i orzecznictwo zwracają w takich przypadkach uwagę przede wszystkim na brak rzeczywistego podporządkowania pracowniczego.
Jakie są formy umów spółek?
Forma zależy od rodzaju spółki.
W przypadku spółki z o.o. umowę zawiera się co do zasady w formie aktu notarialnego albo przy wykorzystaniu wzorca w systemie S24. S24 jest dostępne również dla spółki jawnej, komandytowej i prostej spółki akcyjnej.
Przykładowo umowa spółki komandytowej zawierana poza S24 wymaga aktu notarialnego, podobnie jak statut spółki komandytowo-akcyjnej i statut spółki akcyjnej.
Podsumowanie
Umowa wspólników nie jest obowiązkowa, ale warto przygotować ją wtedy, gdy wspólnicy chcą ustalić coś więcej niż podstawowe zasady funkcjonowania spółki.
Największe znaczenie ma zwykle w spółkach, w których wspólnicy jednocześnie pracują dla firmy, planują pozyskanie inwestora albo chcą z góry ustalić zasady opuszczenia spółki.
Vesting, drag along, tag along, zasady sprzedaży udziałów czy zakaz konkurencji pozwalają rozwiązać problem, zanim pomiędzy wspólnikami pojawi się konflikt.
Należy tylko pamiętać, że nie każda klauzula zawarta w umowie wspólników wywoła automatycznie skutek wobec spółki. Z tego powodu umowę wspólników należy projektować razem z umową spółki, a nie w oderwaniu od niej.
Wpis ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej sprawy wymaga zapoznania się z dokumentami.